Ετικέτες

, , , , , , ,

 

ΤΟ ΣΥΜΠΤΩΜΑ ΜΙΑΣ ΑΣΥΜΠΤΩΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ

Photo by ©Konstantinidou Katerina – Ένα κομμάτι ουρανό, πιάσ’ το!

Είναι άραγε δεδομένο ότι εάν γίνουν εκλογές για τρίτη φορά μέσα σε ένα χρόνο, ότι ο Τσίπρας θα χάσει; Το λογικό είναι, η απάντηση να είναι καταφατική. Γιατί πώς είναι δυνατόν να είναι άλλη από καταφατική, όταν μέσα σε μία νύχτα, μετά την ολοκήρωση των διαπραγματεύσεων στη Σύνοδο Κορυφής τον Ιούλιο του 2015 ο Τσίπρας πετά στον κάδο ανακύκλωσης, την λαϊκή εντολή; Και συγκεκριμένα με τη διαστροφή του νοήματος του αποτελέσματος στο δημοψηφίσμα και την έλλειψη σεβασμού στην γενναία θέση της ελληνικού λαού. Γιατί ενώ ο λαός ήταν έτοιμος να ρισκάρει την ίδια του την ασφάλεια, τη ζωή του για να ανασάνει από τον ασφυτκτικό κλοιό της τρόικας και τον εξευτελισμό που δέχονταν τόσο από την ίδια όσο και από τις κυβερνήσεις οι οποίοι ασελγούσαν στο λαϊκό σώμα από το 2010 και μετά, με παραβιάσεις του Συντάγματος, των κανόνων του ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου, των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Πώς αλλιώς να απαντήσει, όταν το 1/3 του σώματος του ΣΥΡΙΖΑ επέλεξαν να διαγραφούν από το κόμμα και τις θέσεις εξουσίας, αμφισβητώντας ευθέως την εντιμότητά τους και πρωθυπουργού, τους σκοπούς και τις επιδιώξεις του; Και πώς αλλιώς, όταν ο ίδιος ο πρωθυπουργός αυτοδιαψεύδοντας υπογράφει το τρίτο και χειρότερο μνημόνιο προσαυξημένο κατά 100δις περίπου και επιβαρυμένο με όρους που εξαντλούν τα όρια υπομονής; Όταν το μέλλον που προτείνουν τρόικα και συγκυβέρνηση(ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ), σκιαγραφείται με χρώματα του μαύρου, μελανί και κόκκινο του αίματος.

Σε ποιο βαθμό, άραγε, μανιπιουλάρεται η κοινή γνώμη; Πόσο είναι δυνατόν να κατευθύνεται εν αγνοία του λαού η σκέψη και βούλησή του; Πόσο είναι δυνατόν να γίνονται όλα αυτά και ο λαός να πιστεύει ότι αποφασίζει ο ίδιος (και μάλιστα με δημοκρατικές διαδικασίες, αφού ψηφίζει) και να υποστηρίζει ότι αποφασίζει και το καλύτερο για το μέλλον του;

Είχα διαβάσει το βιβλίο «Ψυχολογία των μαζών»του Gustave Le Bon, και με αφορμή τις παραπάνω σκέψεις μου και τα ερωτήματα που μου γεννήθηκαν,  μεταφέρω ένα απόσπασμα από το βιβλίο, που ίσως δίνει μια ιδέα κατά πόσον είναι εφικτό ο λαός να επαναλαμβάνει το ίδιο λάθος χωρίς να το καταλαβαίνει, αφού πιθανόν η εξουσία απευθύνεται στο συλλογικό ασυνείδητο(εάν υφίσταται κάτι τέτοιο) και να το ελέγχει και να το ορίζει.

Κάπου λοιπόν στη σελ. 99, ξεκινώντας το τρίτο κεφάλαιο με επικεφαλίδα «Καθοδηγητές των μαζών και τα μέσα της πειθούς» ο συγγραφέας γράφει:

« 1. ΟΙ ΚΑΘΟΔΗΓΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

Από τη στιγμή που ένας ορισμένος αριθμός ζωντανών υπάρξεων συγκεντρώνονται, είτε πρόκειται για μια αγέλη ζώων είτε για μια μάζα ανθρώπων, τοποθετούνται από ένστικτο κάτω από την εξουσία ενός αρχηγού, δηλαδή ενός καθοδηγητή.

Μέσα στις ανθρώπινες μάζες ο καθοδηγητής παίζει σημαντικό ρόλο. Η βούλησή τους είναι ο πυρήνας, γύρω από τον οποίο διαμορφώνονται και συνταυτίζονται οι απόψεις. Η μάζα είναι μια αγέλη, που δεν θα μπορούσε να κάνει δίχως αφεντικό.

Ο καθοδηγητής υπήρξε αρχικά, τις περισσότερες φορές, ένας καθοδηγούμενος υπνωτισμένος από την ιδέα, της οποίας έγινε στη συνέχεια απόστολος. Αυτή τον κυριεύει, σε σημείο που όλα εξαφανίζονται εκτός από αυτήν, και που κάθε αντίθετη άποψη του φαίνεται πλάνη και προκατάληψη. Έτσι και ο Ροβεσπιέρος υπνωτίστηκε από τις χιμαιρικές του ιδέες και χρησιμοποίησε τις μεθόδους της Ιερής Εξέτασης για τις διαδώσει.

Οι καθοδηγητές δεν είναι, τις περισσότερες φορές, άνθρωποι της σκέψης αλλά της δράσης. Είναι ελάχιστα οφυδερκείς και δεν θα μπορούσαν να είναι, καθώς η οξυδέρκεια οδηγεί γενικά στην αμφιβολία και στην αδράνεια. Στρατολογούνται κυρίως ανάμεσα σε αυτούς τους νευρωσικούς, αυτούς τους εξερεθισμένους, αυτούς τους ημιπαράφρονες που βαδίζουν στα όρια της τρέλας. Όσο παράλογη και αν είναι η ιδέα που υπερασπίζονται ή ο σκοπός που επιδιώκουν, κάθε συλλογισμός αδυνατίζει απέναντι στην πεποίθησή τους. Η περιφρόνηση και οι διωγμοί άλλο δεν κάνουν από το να τους παροτρύνουν επιπλέον. Προσωπικό συμφέρον, οικογένια, όλα έχουν θυσιαστεί. Το ίδιο το ένστικτο της αυτοσυντήρησης εκμηδενίζεται σε αυτούς, σε σημείο που η μόνη αμοιβή που ζητούν συχνά είναι το μαρτύριο. Η ένταση της πίστης προσδίδει στα λόγια τους μεγάλη υποβλητική δύναμη. Το πλήθος ακούει πάντα τον άνθρωπο που είναι προικισμένος με δυνατή βούληση. Τα άτομα που είναι συναθροισμένα σε μάζα, καθώς χάνουν κάθε βούληση, στρέφονται από ένστικτο προς αυτόν που έχει.

Από καθοδηγητές οι λαοί ποτέ δεν είχαν έλλειψη:όμως όλοι δεν διαθέτουν, κι εδώ υπάρχει έλλειψη, τις δυνατές πεποιθήσεις που κάνουν τους αποστόλους. Συχνά είναι επιτήδειοι ψευδορήτορες, που δεν επιδιώκουν παρά τα προσωπικά τους συμφέροντα, και προσπαθούν να πείσουν κολακεύοντας χαμηλά ένστικτα. Η επιροή που ασκούν, έτσι, μένει πάντα εφήμερη. Οι μεγάλοι πεπεισμένοι που ξεσηκώνουν την ψηχή των μαζών, οι Πέτρος ο Ερημίτης, οι Λούθηρος, οι Σαβοναρόλας, οι άνθρωποι της Επανάστασης, δεν άσκησαν γοητεία παρά αφού πρώτα οι ίδιοι υποδουλώθηκαν σε μια πεποίθηση. Τότε μπόρεσαν να δημιουργήσουν μέσα στις ψυχές αυτήν την τρομερή δύναμη που ονομάζεται πίστη, που κάνει τον άνθρωπο απόλυτο σκλάβο του ονείρου του.

Να δημιουργούν την πίστη, είτε πρόκειται για θρησκευτική, πολιτική ή κοινωνική πίστη, για πίστη σε ένα έργο, σε ένα πρόσωπο, σε μια ιδέα, αυτός είναι κυρίως ο ρόλος των μεγάλων καθοδηγητών. Απ’ όλες τις δυνάμεις που διαθέτει η ανθρωπότητα, η πίστη υπήρξε πάντα μία από τις πιο σημαντικές, και δικαιολογημένα το Ευαγγέλιο της αποδίδει τη δύναμη να σηκώνει τα βουνά. Όταν προικίζεις τον άνθρωπο με μια πίστη, σημαίνει ότι δεκαπλασιάζεις τη δύναμή του. Τα μεγάλα γεγονότατης ιστορίας πραγματώθηκαν συχνά από αφανείς πιστούς, που δεν είχαν με το μέρος τους παρά μόνο την πίστη τους. Δεν είναι με μορφωμένους και φιλοσόφους, ούτε κυρίως με σκεπτικιστές, που ιδρύθηκαν οι θρησκείες που κυβέρνησαν τον κόσμο, και οι απέραντες αυτοκρατορίες, οι εκτεταμένες από το ένα ημισφαίριο στο άλλο.

Όμως, τέτοια παραδείγματα αναφέρονται στους μεγάλους καθοδηγητές και, αυτοί οι τελευταίοι, είναι πολύ σπάνιοι για να μπορεί η Ιστορία εύκολα να καθορίσει τον αριθμό τους. Σχηματίζοντας την κορυφή μιας συνεχούς σειράς, που κατεβαίνει από τον ισχυρό χειριστή ανθρώπων στον εργάτη που, μέσα σε ένα καπνισμένο πανδοχείο, γοητεύει αργά τους συντρόφους του, αναμασώντας ασταμάτητα κάποιες συνταγές που δεν καταλαβαίνει καθόλου, αλλά των οποίων η εφαρμογή, σύμφωνα με αυτόν, οφείλει να επιφέρει τη σίγουρη πραγμάτωση όλων των ονείρων και όλων των ελπίδων.

Μέσα σε κάθε κοινωνική σφαίρα, από την πιο υψηλή μέχρι την πιο χαμηλή, από τη στιγμή που ο άνθρωπος δεν είναι πια απομονωμένος, υποκύπτει σύντομα στο νόμο ενός καθογηγητή. Τα περισσότερα από τα άτομα, μέσα στα λαϊκά στώματα κυρίως, καθώς δεν έχουν, εκτός από την ειδικότητά τους, καμιά ιδέα σαφή και δικαιολογημένη, είναι ανίκανα να κατευθύνουν τον εαυτό τους. Ο καθοδηγητής τους χρησιμεύει για οδηγός. Μπορεί να αντικατασταθεί εν ανάγκη, αλλά πολύ ανεπαρκώς, από αυτές τις περιοδικές δημοσιεύσειςπου κατασκευάζουν απόψιες για τους αναγνώστες τους, και τους προμηθεύουν με φράσεις απολύτως έτοιμες, που τους απαλλάσσουν από το να σκέφτονται.

Η εξουσία των καθοδηγητών είναι πολύ δεσποτική, και μάλιστα δεν καταφέρνει να επιβληθεί παρά εξαιτίας αυτού του δεσποτισμού. Έχουμε επισημάνει πόσο εύκολα κάνουν να τους υπακούουν, δίχως να διαθέτουν εντούτοις κανένα μέσο για να στηρίξουν την εξουσία τους, μέσα στα πιο ταραχώδη εργατικά στρώματα. Καθορίζουν τις ώρες της δουλειάς, τη διατίμηση των αμοιβών, αποφασίζουν τις απεργίες, τις κάνουν να αρχίζουν και να σταματούν σε καθορισμένη ώρα.

Οι καθοδηγητές προσπαθούν σήμερα να υποκαταστήσουν προοδευτικά τις δημόσιες εξουσίες, στο μέτρο που αυτές οι τελευταίες επιτρέπουν να αμφισβητούνται και να αποδυναμώνονται. Χάρη στην τυραννία τους, αυτά τα καινούργια αφεντικά απολαμβάνουν από τις μάζες μια ευπείθεια πολύ περισσότερο πλήρη από αυτήν που απολαμβάνει από αυτές οποιαδήποτε κυβέρνηση. Αν, έπειτα από κάποιο τυχαίο συμβάν, ο καθοδηγητής χαθεί και δεν αναπληρωθεί αμέσως, η μάζα ξαναγίνεται μια ομάδα δίχως συνοχή ούτε αντίσταση. Στη διάρκεια μιας απεργίας των υπαλλήλων λεωφορείων στο Παρίσι, ήταν αρκετό να σταματήσουν τους δύο καθοδηγητές που τη διηύθυναν, για να την κάνουν αμέσως να σταματήσει. Δεν είναι ανάγκη της ελευθερίας, αλλά αυτή της υποτέλειας που εξουσιάζει πάντα τη ψυχή των μαζών. Η δίψα τους για υπακοή τις κάνει να υποτάσσονται από ένστικτο σε αυτόν που ανακηρύσσεται αφεντικό τους.

Μπορούμε να υποκαταστήσουμε μια διάκριση αρκετά αποφασιστική μέσα στην τάξη των καθοδηγητών. Οι μεν είναι άνθρωποι δραστήριοι, με ισχυρή αλλά προσωρινή βούληση· οι άλλοι, πολύ πιο σπάνιοι, διαθέτουν μια βούληση ταυτόχρονα ισχυρή και διαρκή. Οι πρώτοι εμφανίζονται βίαιοι, γενναίοι, ριψοκίνδυνοι. Είναι χρήσιμοι κυρίως για να κατευθύνουν ένα χέρι, να παρασύρουν τα πλήθη παρά τον κίνδυνο, και να μεταμορφώνουν σε ήρωες τους νεοσύλλκτους της προηγούμενης ημέρας. Τέτοιοι ήταν, για παράδειγμα, ο Ney και ο Murat, υπό την πρώτη αυτοκρατορία. Τέτοιος επίσης, στις μέρες μας, ο Γαριβάλδης, τυχοδιώκτης δίχως ταλέντο αλλά δραστήριος, που κατάφερε με μια φούχτα ανθρώπων να κατακτήσει το αρχαίο βασίλειο της Νάπολης, που όμως το υπερασπιζόταν ένας πειθαρχημένος στρατός.

Μα κι αν η δράση τέτοιων καθοδηγητών είναι δυναμική, είναι πρόσκαιρη και δεν επιβιώνει καθόλου με το ερέθισμα που την έκανε να γεννηθεί. Επιστρέφοτντας στη ροή της συνηθισμένης ζωής, οι ήρωες που είχαν εμψυχωθεί από αυτό επιδεικνύουν συχνά, όπως αυτοί που μόλις ανέφερα, μια εκπληκτική αδυναμία. Μοιάζουν ανίκανοι να στοχαστούν και να βρουν το δρόμο τους μέσα στις πιο απλές συνθήκες, ενώ ήξεραν τόσο καλά να οδηγούν τους άλλους. Αυτοί οι καθοδηγητές δεν μπορούν να ασκήσουν το έργο τους παρά με την προϋπόθεση να καθοδηγούνται οι ίδιοι και να εξάπτονται ασταμάτητα, να ασιθάνονται πάντα πάνω από αυτούς έναν άνθρωπο ή μια ιδέα, να ακολουθούν μια γραμμή προέιας καλά χαραγμένη.

Η δεύτερη κατηγορία καθοδηγητών, αυτή των ανθρώπων με σταθερή βούληση, ασκεί, παρά τις λιγότερο μεγαλοπρεπείς μορφές, μια επίδραση πολύ πιο σημναντική. Σε αυτή βρίσκουμε τους αληθινούς θεμελιωτές θρησκειών ή μεγάλων έργων: άγιος Παύλος, Μωάμεθ, Χριστόφορος Κολόμβος, Λεσέψ. Ευφυείς ή μικρονοϊκοί, λίγο ενδιαφέρει, ο κόσμος θα είναι πάντα δικός τους. Η επίμονη βούληση που διαθέτουν είναι μια ικανότητα απείρως σπάνια και απείρως δυνατή, που όλα τα κάνει μνα υποτάσσονται. Δεν υπολογίζουμε πάντα επαρκώς αυτό που μπορεί μια βούληση δυνατή και διαρκής. Τίποτα δεν της αντιστέκεται , ούτε η φύση, ούτε οι θεοί, ούτε οι άνθρωποι.

Το πιο πρόσφατο παράδειγμα μας δόθηκε από τον διάσημο μηχανικό που χώρισε δυο κόσμους και πραγματοποίησε το έργο για το οποίο προσπάθησαν ανώφελα εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια τόσοι μεγάλοι κοσμοκράτορες. Αργότερα απέτυχε σε μια ταυτόσημη επιχείρηση: όμως τα γηρατειά είχαν έλθει και όλα σβήνουν μπορστά σε αυτά, ακόμα και η βούληση.

Για να αποδείξουμε τη δύναμη της βούλησης, θα αρκούσε να παρουσιάσουμε στις λεπτομέρειές της την ιστορία των δυσκολιών που ξεπεράστηκαν τη στιγμή της δημιουργίας του καναλιού του Σουέζ. Ένας αυτόπτης μάρτυρας, ο Dr Cazalis, συνόψισε σε κάποιες συγκινητικές γραμμές τη σύνθεση αυτού του μεγάλου έργου, όπως την αφηγήθηκε ο αθάνατος δημιουργός του.
«Και διηγιόταν, από μέρα σε μέρα, με επεισόδια, την εποποιία του καναλιού. Διηγιόταν όλα αυτά που έπρεπε να νικήσει, όλα τα αδύνατα που έιχε κάνει δυνατά, όλες τις αντιστάσεις, τις συμμαχίες εναντίον του και τις αποτυχίες, τα ατυχήματα, τις ήττες, που όμως δεν είχαν μπορέσει να τον αποθαρρύνουν ούτε να τον καταβάλλουν θυμόταν την Αγγλία που τον πολεμούσε, που του επιτίθετο αδιάκοπα, και την Αίγυπτο και τη Γαλλία που δίσταζε, και τον πρόξενο της Γαλλίας που εναντιωνόταν περισσότερο από κάθε άλλον στις πρώτες εργασίες, και πώς τον μαχονταν, όταν επλητταν τους εργάτες με τη δίψα και τους αρνούνταν το γλυκό νερό· και ο υπουργός της Ναυτιλίας και οι μηχανικοί, όλοι οι σοβαροί άνθρωποι, της πείρας και της επιστήμης, όλοι φυσικά εχθρικοί, και όλοι επιστημονικά βέβαιοι για την καταστροφή, υπολογίζοντας την και προμηνύοντάς την όπως κάποιος προμηνύει την έκλειψη για αυτή τη μέρα ή αυτή την ώρα».

Το βιβλίο που θα διηγιόταν τη ζωή όλων αυτών των μεγάλων καθοδηγητών θα περιείχε λίγα ονόματα· όμως αυτά τα ονόματα υπήρξαν επικεφαλής των πιο σημαντικών γεγονότων του πολιτισμού και της ιστορίας.

2. ΤΑ ΜΕΣΑ ΔΡΑΣΗΣ ΤΩΝ ΚΑΘΟΔΗΓΗΤΩΝ: Η ΔΙΑΒΕΒΑΙΩΣΗ, Η ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ, Η ΜΕΤΑΔΟΣΗ

Όταν πρόκειται κανείς να παρασύρει μια αμάζα για μια στιγμή, και να την πείσει να διαπράξει μια οποιαδήποτε πράξη: να λεηλατήσει ένα παλάτι, να σφαγιαστεί για να υπερασπίσει ένα οδόφραγμα, πρέπει να δράσει πάνω της με γρήγορες υποβολές. Η πιο δρασιτκή είναι ακόμα το παράδειγμα. Τότε είναι απαραίτητο η μάζα να είναι ήδη προετοιμασμένη από ορισμένες συνθήκες και, αυτό που θέλει να την παρασύρει, να διαθέτει το προσόν που θα μελετήσω πιο κάτω υπό το όνομα του κύρους.

Όταν πρόκειται να κάνουν ώστε να εισδύσουν αργά ιδέες και πεποιθήσεις μέσα στο πνεύμα των μαζών -οι σύγχρονες κοινωνικές θεωρίες, για παράδειγμα- οι μέθοδοι των καθοδηγητών είναι διαφορετικές. Καταφεύγουν κυρίως στις τρεις ακόλουθες μεθόδους: τη διαβεβαίωση, την επανάληψη, τη μετάδοση. Η δράση τους είναι αρκετά αργή, αλλά τα αποτελέσματα διαρκή.

Η καθαρή και απλή διαβεβαίωση, απαλλαγμένη από κάθε συλλογισμό και από κάθε απόδειξη, συνιστά ένα σίγουρο μέσο για να κάνουν να εισδύσει μια ιδέα μέσα στο πνεύμα των μαζών. Όσο πιο λακωνική είναι η διαβεβαίωση, στερημένη από τεκμήρια και απόδειξη, τόσο περισσότερη δύναμη έχει. Τα θρησκευτικά βιβλία και οι νόμοι όλων των εποχών πορεύτηκαν πάντα με την απλή διαβεβαίωση. Οι πολιτικοί άντρες που καλούνται να υπερασπίσουν μια κάποια  πολιτική αρχή, οι βιομήχανοι που διαδίδουν τα προϊόντα τους με τη διαφήμιση, γνωρίζουν την αξία της διαβεβαίωσης.

Αυτή η τελευταία δεν έχει εντούτοις πραγματική επίδραση παρά υπό τον όρο να επαναλαμβάνεται σταθερά και, όσο το δυνατόν, με τις ίδιες λέξεις. Ο Ναπολέων έλεγε ότι δεν υπάρχει παρά μόνο μία σοβαρή μορφή ρητορικής, η επανάληψη. Το πράγμα που διαβεβαίωνεται φτάνει, με την επανάληψη, να εγκατασταθεί μέσα στα πνεύματα, σε σημείο που να γίνεται αποδεκτό ως μια αποδεδειγμένη αλήθεια.

Καταλαβαίνουμε καλά την επίδραση της επανάληψης στις μάζες βλέποντας ποια εξουσία ασκεί αυτή πάνω στα πιο φωτεινά πνεύματα. Το πράγμα που επαναλαμβάνεται καταλήγει, πράγματι, να χαραχθεί μέσα σε αυτές τις βαθιές ζώνες του ασυνειδήτου, όπου γίνεται η επεξεργασία των κινήτρων των πράξεών μας. Έπειτα από κάποιον καιρό, λησμονώντας ποιος είναι ο υπεύθυνος της επαναλημμένης διαβεβαίωσης, καταλήγουμε να την πιστέχουμε. Έτσι εξηγείται η εκπληκτική δύναμη της διαφήμισης. Όταν έχουμε διαβάσει εκατό φορές ότι η καλύτερη σοκολάτα είναι η σοκολάτα Χ, νομίζουμε ότι έχουμε ακούσει να το λένε συχνά και καταλήγουμε να είμαστε σίγουροι γι αυτό. Πεπεισμένοι από χίλιες πιστοποιήσεις ότι το άλευρο Υ έχει θεραπεύσει τις πιο μεγάλες προσωπικότητες από τις πιο επίμονες ασθένειες καταλήγουμε να μπούμε στον πειρασμό να το δοκιμάσουμε τη μέρα που θα προσβληθούμε από μια ασθένεια του ίδιου είδους. Επειδή βλέπουμε να επαναλαμβάνεται μέσα στην ίδια εφημερίδα ότι ο τάδε είναι ένας τίμιος άνθρωπος, φτάνουμε να πειστούμε γι’αυτά, με την προϋπόθεση, εννοείται, ότι δεν διαβάζουμε συχνά μιαν άλλη εφημερίδα με αντίθετη άποψη, όπου οι δύο χαρακτηρισμοί να είναι αντίστροφοι. Η διαβεβαίωση και η επανάληψη είναι μόνες τους αρκετά ισχυρές για να μπορεί κάποιος να τους εναντιωθεί.

Όταν μια διαβεβαίωση έχει επαναληφθεί επαρκώς, με ομοφωνία στην επανάληψη, όπως συμβαίνει με ορισμένες οικονομικές επιχειρήσεις που εξαγοράζουν όλους τους διαγωνισμούς, διαμορφώνεται αυτό που ονομάζουν ρεύμα κοινής γνώμη, και ο ισχυρός μηχανισμός της μετάδοσης παρεμβαίνει Μέσα στις μάζες οι ιδέες, τα αισθήματα, οι συγκινήσεις, οι πεπειθήσεις διαθέτουν μια μεταδοτική δύναμη τόσο ισχυρή όσο αυτή των μικροβίων. Αυτό το φαινόμενο παρατηρείται στα ίδια τα ζώα, από τη στιγμή που βρίσκονται σε μάζα. Τη σύσπαση ενός αλόγου μέσα σε ένα στάβλο, τη μιμούνται μετά από λίγο τα άλλα άλογα του ίδιου στάβλου. Ένας φόβος, μια άτακτη κίνηση κάποιων προβάτων επεκτείνεται σε λίγο σε όλο το κοπάδι. Η μετάδοση των συγκινήσεων εξηγεί το αιφνίδιο των πανικών. Οι εγκεφαλικές συγχύσεις, όπως η τρέλα, διαδίδονται επίσης με τη μετάδοση. Γνωρίζουμε πόσο είναι συχνή η φρενοβλάβεια στους ιατρούς-φρενολόγους. Αναφέρουν επίσης μορφές τρέλας, την αγοραφοβία, για παράδειγμα, που μεταδίδονται από τον άνθρωπο στα ζώα.

Η μετάδοση δεν απαιτεί την ταυτόχρονη παρουσία ατόμων σε έναν τόπο· μπορεί να πραγματοποιηθεί από απόσταση, υπό την επίδραση ορισμένων γεγονότων που προσανατολίζουν τα πνεύματα στην ίδια διεύθυνση, και που τους δίνουν τους χαρακτήρες τους ιδιαίτερους στις μάζες, κυρίως όταν είναι προετοιμασμένα από τους έμμεσους παράγοντες που μελέτησα πιο πάνω. Έτσι, για παράδειγμα, η επαναστική έκρηξη του 1848, που ξεκίνησε από το Παρίσι, εξαπλώθηκε αιφνιδίως σε ένα μεγάλο μέρος της Ευρώπης και κλόνισε πολλές μοναρχίες.

Η μίμηση, για την οποία λέγουν ότι επηρεάζει πολύ τα κοινωνικά φαινόμενα, δεν είναι, στην πραγματικότητα, παρά ένα απλό αποτέλεσμα της μετάδοσης. Έχοντας δείξει αλλού το ρόλο της, θα περιοριστώ να επαναλάβω αυτά που έλεγα γι’ αυτήν πριν από πολύ καιρί, και τα οποία, από τότε, έχουν αναπτυχθεί από άλλους συγγραφείς:

«Όμοιος με τα ζώα, ο άνθρωπος είναι φυσιολογικά μιμητικός. Η μίμηση συνιστά μια ανάγκη γι’ αυτόν υπό τον όρο, εννοείται, ότι αυτή η μίμηση είναι εύκολη, είναι από αυτή την ανάγκη που γεννιέται η επίδραση της μόδας. Είτε πρόκειται γι απόψεις, για ιδέες, για λογοτεχνικά μανιφέστα ή απλώς για ενδυμασίες, πόσοι τολμούν να απαλλαγούν από την επιρροή της; Με πρότυπα καθοδηγεί κανείς τις μάζες, και όχι με επιχειρήματα. Σε κάθε εποχή, ένας μικρός αριθμός ατομικοτήτων επιβάλλουν τη δράση τους, την οποία ο ασυνείδητος όχλος μιμείται. Αυτές οι ατομικότητες δεν πρέπει, εντωμεταξύ, να παρεκκλίνουν πολύ από τις κατεστημένες ιδέες. Θα γινόταν τότε πολύ δύσκολο να τους μιμηθούν και η επιρροή τους θα ήταν μιδαμινή. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο, οι άνθρωποι οι πού ανώτεροι από την εποχή τους δεν έχουν γενικά καμία επιρροή πάνω της. Η απόκλιση είναι πολύ μεγάλη. Είναι για τον ίδιο λόγο επίσης που, οι Ευρωπαίοι, με όλα τα πλεονεκτήματα του πολιτισμού τους, ασκούν μια ασήμαντη επιρροή πάνω στους λαούς της Ανατολής.

Η διπλή δράση του παρελθόντος και της αμοιβαίας μίμησης καταλήγει να κάνει όλους τους ανθρώπους μιας ίδιας χώρας και μιας ίδιας εποχής σε τέτοιο σημείο παρόμοιους, που, ακόμα και σε αυτούς που θα έμοιαζαν να πρέπει περισσότερο να ξεφύγουν από αυτά, φιλόσοφοι, επιστήμονες και λογοτέχνες, η σκέψη και το ύφος έχουν μια οικογενειακή ατμόσφαιρα, που κάνει να αναγνωρίζουμε αμέσως την εποχή στην οποία ανήκουν. Μια στιγμή συζήτησης με άνα οποιοδήποτε άτομο αρκεί για να γνωρίσουμε κατά βάθος τα διαβάσματά του, τις συνήθεις του απασχολήσεις και το περιβάλλον όπου ζει».

Η μετάδοση είναι αρκετά ισχυρή για να επιβάλλει στους ανθρώπους όχι μόνο συγκεκριμένες απόψεις, αλλά, ακόμα, συγκεκριμένους τρόπους να αισθάνονται. Είναι αυτή που κάνει να περιφρονούν σε μια εποχή ένα τέτοιο έργο όπως ο Tannhauser, για παράδειγμα, και αυτή που, κάποια χρόνια αργότερα, κάνει να το θαυμάζουν οι ίδιοι εκείνοι που το είχαν δυσφημήσει περισσότερο.

Με το μηχανισμό της μετάδοσης και πολύ λίγο με αυτόν του συλλογισμού, διαδίδονται οι απόψεις και οι πεποιθήσεις. Είναι στην ταβέρνα, με τη διαβεβαίωση, την επανάληψη και τη μετάδοση, που στερεώνουν οι σύγχρονες αντιλήψεις των εργατών. Οι πεποιθήσεις των μαζών όλων των εποχών δεν δημιουργήθηκαν καθόλου διαφορετικά. Ο Ρενάν συγκρίνει ορθά τους πρώτους ιδρυτές του Χριστιανισμού «με σοσιαλιστές εργάτες που διαδίδουν τις ιδέες τους από ταβέρνα σε ταβέρνα»· και ο Βολταίρος είχε ήδη παρατηρήσει σχετικά εμ τη χριστιανική θρησκεία ότι «τον πιο άθλιο όχλο, μόνη αυτή, τον είχε αγκαλιάσει για περισσότερα από εκατό χρόνια».

Σε παραδείγματα ανάλογα με ταυτά που μόλις ανέφερα, η μετάδοση, αφού ασκηθεί στα λαϊκά στρώματα, περνά στη συνέχεια στα ανώτερα στρώματα της κοινωνίας. Έτσι στις μέρες μας, οι σοσιαλιστικές θεωρίες αρχίζουν να κερδίζουν αυτούς που θα ήταν, εν τούτοις, τα πρώτα τους θύματα. Μπροστά στο μηχανισμό της μετάδοσης, το ίδιο το προσωπικό συμφέρον εξαφανίζεται.

Και γι αυτό, κάθε ιδέα που γίνεται δημοφιλής καταλήγει να επιβάλλεται στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, όσο κι αν είναι ορατός ο παραλογισμός της ιδέας που θριαμβεύει. Αυτή η αντίδραση των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων στα ανώτερα στρώματα τόσο είναι πιο περίεργη όσο οι πεποιθήσεις της μάζας απορρέουν πάντα, κατά το μάλλον ή ήττον, από κάποια ανώτερη ιδέα, που μένει συχνά δίχως επίδραση μέσα στο περιβάλλον που γεννήθηκε. Αυτή την ανώτερη ιδέα, οι καθοδηγητές που συναρπάζονται από αυτήν, την αναλαμβάνουν για λογαριασμό τους, την παραμορφώνουν και δημιουργούν μια αίρεση που την παραμορφώνει εκ νέου, και μετά τη διαδίδει όλο και πιο παραμορφωμένη μέσα στις μάζες.  Αφού γίνει δημοφιλής αλήθεια, αναπλέει κατά κάποιον τρόπο στην πηγή της, και δρα τότε πάνω στα ανώτερα στρώματα ενός έθνους. Είναι επιτέλους ο νους που διευθύνει τον κόσμο, αλλά τον διευθύνει στ’ αλήθεια από πολύ μακριά. Οι φιλόσοφοι δημιουργοί ιδεών έχουν, εδώ και πολύ καιρό, επιστρέψει στη σκόνη, αφού, με τη δράση του μηχανισμού που μόλις περιέγραψα, η σκέψη τους θριαμβευσε. »

*

GUSTAVE LE BON

Σημειώσεις

Γάλλος επιστήμονας και ερευνητής. Ιατρός, ψυχολόγος, κοινωνιολόγος, ιστορικός, αρχαιολόγος , εθνολόγος, γνωστός κυρίως, τουλάχιστον στην Ελλάδα, από το έργο του «η ψυχολογία των μαζών» (ή «η ψυχολογία του όχλου»).

Ταξίδεψε για είκοσι τουλάχιστον έτη (1860-1880) στην Ευρώπη, την Ασία και την Βόρεια Αφρική. Τα πορίσματά του, σε καθέναν από τους πιο πάνω επιστημονικούς τομείς, με τους οποίους ασχολήθηκε, βασίζονται απόλυτα στις έρευνές του, στην επιστημονική απόδειξη και χαρακτηρίζονται από απόλυτη αντικειμενικότητα.

Μελέτησε κυρίως την συμπεριφορά της μάζας, και, με βάση την ψυχολογία της, ανέλυσε διάφορα ιστορικά και πολιτικά γεγονότα. Τα συμπεράσματα των ερευνών του ήταν αντίθετα στις κρατούσες – τότε και τώρα- θεωρίες και δοξασίες περί ισότητας των ανθρώπων και των φυλών, ειρήνης, αδελφότητας. Κατέδειξε, όχι μόνο τον αντιεπιστημονικό χαρακτήρα των θεωριών αυτών, ως αντίθετων προς την πραγματικότητα, αλλά και τα ολέθρια αποτελέσματά τους, όταν επικρατούν.

Για τον Λε Μπον η μάζα στερείται ικανότητας λογικής σκέψης και κριτικής, εύκολα χειραγωγείται, παρασύρεται, παραπλανάται, υποχωρεί και ενδίδει. Αν στην μάζα δοθεί ηγετικός ρόλος και εξουσία, μπορεί να καταστρέψει τον πολιτισμό. Παρ’ όλα αυτά και όπως αναφέρει στην Ψυχολογία των Μαζών « οι μάζες μπορούν κάποτε να γίνουν ηρωικές- όταν συνασπίζονται εν όψει ενός κοινού κινδύνου».

Οι παραπάνω πεποιθήσεις του -ουσιαστικά τα συμπεράσματα των επιστημονικών ερευνών του – η πίστη του στον Ηγέτη, καθόλου δεν σήμαιναν περιφρόνηση της μάζας. Αντίθετα γι’ αυτόν, η μάζα, μέσω της ιεράρχησης, της πειθαρχίας και της ορθής καθοδήγησής της, μπορεί να απολαύσει τον πολιτισμό, να αποκτήσει δικαιώματα, να προστατευθεί από την αυθαιρεσία, όχι όμως να αναχθεί σε ηγετική δύναμη και σε καθοριστικό παράγοντα.

__

Κείμενο ©K.K.(Carina)

Advertisements